एक एक पाऊल

Written November 24, 2018

अमेरिकेतल्या शिक्षणाचा तिसरा टप्पा म्हणजेच माझी तिसरी सेमिस्टर पूर्ण होत आली आहे. हे दीड वर्ष कसं गेलंय ते कळलंच नाही. मी सुरूवातीला अतिशय गडबडलेल्या परिस्थितीत आल्यामुळे भांबावून गेलो होतो. मी आज इथे चांगलाच स्थिरावलो आणि सरावलो आहे. माझ्या ओमाहा विद्यापीठात माझ्या सारखी अनेक मुले आहेत. वेगवेगळ्या भाषिक, सामाजिक आणि आर्थिक परिस्थितीतून आल्यामुळे त्यांना अनेकानेक अडचणींना सामोरे जावे लागते. पण, इथे वातावरण असे आहे की सगळे हळूहळू स्थिरावतात. मी ही त्यातीलच एक आहे. विद्यापीठ स्तरावर विविध कार्यशाळा आयोजित करून मुलांना सामावून घेण्याचे खूप चांगले प्रयत्न इथे होतात. 

मी जीवशास्त्रासोबत मानसशास्त्र विषय घेतला आहे. मानसशास्त्र ही माझी आवड आहे. एका कार्यक्रमात मी दोन सुंदर वाक्ये ऐकली आणि हा विषय इथल्या अभ्यासक्रमासाठी निवडला. ती दोन वाक्ये म्हणजे, 

१) I think, therefore I am! मी विचार करतो हाच माझ्या अस्तित्वाचा पुरावा आहे 

२) Think, it is not illegal yet! विचार करा कारण अद्याप विचार करणे बेकायदेशीर नाही.

मी विविध विषयांचा सुंदर मिलाफ अनुभवतो आहे. जीवशास्त्र, गणित, मानसशास्त्र, रसायनशास्त्र आदि विषय वैचारिक समृद्धी आणत आहेत हे नक्की. तिसर्‍या सत्राच्या समारोपाचे निमित्त साधून आमच्या मानसशास्त्राच्या शिक्षकांनी एक उपक्रम करायचे ठरवले. एका आठवड्याच्या कालावधीत सर्व विद्यार्थ्यांनी आपल्या जवळच्या व्यक्तीमध्ये मानसिक दृष्टीने काही असामान्यता आहे का, हे ‘DSM’ च्या आधारे शोधून काढावे. आता हे ‘DSM’ काय आहे हे सांगतो. DSM म्हणजे डायग्नोस्टिक अँड स्टॅटिस्टिकल म्यानुअल ऑफ मेंटल डिसऑर्डर्स. मानसिकदृष्ट्या आजारी असणार्‍या लोकांच्या विविध उपचार पद्धतींचा अवलंब आणि अभ्यास करण्यासाठी अमेरिकन सायकीयाट्रिक सोसायटीने DSM हे पुस्तक प्रकाशित केले आहे. हे पुस्तक मनोवैज्ञानिकांना उपचार करण्यासाठी साहाय्य करते आणि विद्यार्थ्यांना मार्गदर्शन करते. या पुस्तकाची पाचवी आवृत्ती काही वर्षांपूर्वी प्रकाशित झाली आहे. या पुस्तकाला आधार मानून आम्हाला वरील प्रयोग करण्यास दिला होता. आठवडाभर आम्ही खूप ऊहापोह केला. आठवडा संपला आणि आम्ही पुन्हा एकत्र आलो. आश्चर्य म्हणजे आम्हा प्रत्येकाला प्रत्येक जवळच्या माणसात निदान एक तरी असामान्यता सापडली. आपल्यापैकी प्रत्येकाला काहीनाकाही मानसिक समस्या आहे; याची जाणीव या प्रयोगांती आम्हाला सर्वांना झाली. मग त्यावर आम्ही काम सुरू केले. याच पुस्तकात नमूद केलेल्या विविध उपचारमार्गांचा आम्ही टप्प्याटप्प्याने वापर करत आहोत. मी इथे येण्याअगोदर भारतात जे आध्यात्मिक वाचन केले आणि आजही येथे येऊन करतोय, त्याचा मला खूप फायदा होताना दिसतोय. अमेरिकन लोकं अध्यात्माला पारखे झाले आहेत. मी आमच्या या प्रयोगात प्राणायाम ते ध्यान या गोष्टीचा वापर करायला लागल्यापासून मोठे बदल झालेले बघतो आहे. हे लोक नव्या गोष्टींचा सहज स्वीकार करतात याचे मला खूप कौतुक वाटते.

भारतात असताना अमेरिकेत मोठ्या प्रमाणावर असलेल्या मनोरुग्णांविषयी खूप ऐकले होते. हे खरे आहे की, अमेरिकेत हे प्रमाण तुलनेत मोठे आहे. पण त्यामागील कारण समजून घेतले तर सत्य उघड होईल. मनोरुग्ण खूप आहेत कारण येथील लोक पुढाकार घेऊन मनोवैज्ञानिक आणि मानसशास्त्रज्ञ यांना भेटतात. स्वतःला मानसिक समस्या आहे हे स्वीकारण्याचे धाडस बाळगतात. त्यावर मोकळेपणाने चर्चा करतात. गुण दोष जाणून घेतात. त्यातून बाहेर पाडण्यासाठी प्रयत्नांची पराकाष्ठा करतात. भारतात काय चित्र आहे? बघा, एकदा नीट विचार करून. विचार करण्यावर बंदी नाहीये अजून. भारतीय लोक मानसिक आजारांना सरळ वेडेपण म्हणून मोकळे होतात. त्यांना एकच माहित, मनोरुग्ण म्हणजे वेडा. पण तसे नाहीये. भारतीयांमध्ये मानसिक समस्यांबद्दल जागरूकता नाही. त्यामुळे समस्या मोठे रूप घेईपर्यंत समोरच येत नाहीत. त्यामुळे वेळेवर निदान होत नाही. सगळ्यालाच उशीर होतो. परिस्थिती बिघडून जाते. आपली कुटुंबव्यवस्था या समस्येवर अजिबात मार्ग काढू शकत नाही. ही पद्धत बदलली पाहिजे असे इथे अभ्यास करून कळायला लागले आहे.  याबद्दलचे माझे विचार मी थोडक्यात मांडतो. भारतीय आणि एकंदर पूर्वेकडील देशांमध्ये अध्यात्म हा जगण्याचा महत्वाचा भाग असतो. आपले धर्म म्हणजेच हिंदू, बौद्ध, जैन आदि व्यापक स्वरुपात जीवनाकडे पाहतात. पाश्चिमात्य लोक संकुचित स्वरूपाने आयुष्याकडे बघतात. त्यामुळे त्यांची जीवनशैली ही भौतिक मार्गी झाली आहे. आपण दोन्ही जीवनशैलींमध्ये समतोल साधायला पाहिजे. 

परदेशांत शिकण्यासाठी जायचंय? करियर घडवायचंय?

भारतीय शैली ही ‘स्व’ चा विचार करते पण त्यावर अंमल व्यक्ति-केन्द्रित नसतो. ‘स्व’ हे ‘आम्ही’ चे बीज आहे आणि हे दोन्ही कोण्या ‘एका’ स्वरूपाची बृहत रुपे आहेत असे ही शैली दर्शवते. पाश्चात्यांची ‘स्व’ ची म्हणजेच ‘self’ ची संकल्पना खूप संकुचित आहे. त्यात द्वैत आहे. त्यामुळे द्वंद्व आणि गोंधळ आहे. त्यानुसार ‘स्व’ हा देहात आणि असलाच तर मेंदूत आहे; इतरत्र कुठेही नाही असे ते म्हणतात. भारतीय, चिनी आणि जपानी वेगळं सांगतात. त्यांचा ‘स्व’ खूपच व्यापक आहे. तो शरीराच्या पलीकडे जातो. त्यात विश्व आणि वैश्विक घटकांचा समावेश होतो. त्यामुळे ‘द्वैत’ मान्य करून ‘अद्वैताकडे’ प्रवास (मोक्ष) म्हणजे जीवन असे भारतीय शैली सांगते. थोडक्यात सांगायचे तर भारतीय मन हे एखाद्या डिशटीव्ही अॅंटेनाप्रमाणे जगभरातून विश्वभरातून सिग्नल्स घेते तर पाश्चात्य मन हे मेंदूकडून’च’ संदेश घेते. बघा, फरक मोठा आहे. त्यांच्याकडे सुकरात ते फ्रौईड अशा सगळ्यांनी तटस्थ राहून आत्मपरिक्षण करावे ही परंपरा ठेवली तर भारतीयांनी ‘स्व’ला नातेसंबंध आणि अन्य सामाजिक बांधनांमध्ये बांधून वैयक्तिकता आणि वैयक्तिक स्वायत्तता (personal autonomy) दूर ठेवली. मला ही दोन टोकं वाटतात. एकामध्ये पराकोटीची आत्ममग्नता येते तर दुसर्‍यामध्ये इतरांमध्ये अति गुंतणे येते आणि ‘स्व’चा सोईस्कर विसर दिसून येतो. दोन्हींमध्ये भले-बुरे मुद्दे आहेतच. यासाठी यात दोन्हींचा स्वीकार आणि संतुलन महत्वाचे वाटते. भौतिकता आणि अध्यात्म एकाच नाण्याच्या दोन बाजू आहेत असे मला मुद्दाम सांगावेसे वाटते. या दोन मार्गांना योग्य वाव (संतुलन) दिल्यास मनो-शारीरिक समस्या दूर होऊ शकतात. या ‘योग्य-वावा’ला गौतम बुद्ध ‘सम्यकता’ म्हणतात. सम्यक आहार, सम्यक विहार आणि सम्यक विचार ही खरी किमया आहे हे मला पटते आहे.  मी हा विषय आमच्या वर्गात सांगितला आणि त्यावर सगळ्यांनी मनसोक्त चर्चा केली. हा मुद्दा ‘DSM’ मध्ये नाही. आम्हाला सर्वांना खूप शिकायला मिळाले. आपण आपले ते विसरत चाललो आहोत आणि त्यांचे जे असंतुलित आहे ते अंगिकारत आहोत. ते अजून असंतुलनाकडे धावत आहेत. बदलेल का अशाने ही परिस्थिती? मला तरी नाही वाटत.

इथे मला ‘एक एक पाऊल’ महत्वाचे वाटते. दहावीपासून एक एक पाऊल मी टाकत राहिलो आणि आज इथवर आलो आहे. ते पहिलं पाऊल मला आजही चांगलेच लक्षात आहे. त्यामुळेच पुढे बदल घडत चालले आहेत. मानसिक रोगांविषयी मी हेच म्हणेन की ‘एक एक पाऊल’च आपल्याला या समस्यांपासून मुक्ती देऊ शकेल. त्यासाठी प्रत्येकाला शुभेच्छा!

-शिवम् गायकवाड

Copyright © Shivam Gaikwad. All rights reserved.

Published by Shivam Gaikwad

An enthusiastic Marathi writer sharing experiences of studying abroad.

Leave a Reply